Om Eid i kulturhistorisk leksikon
Riksveg 15 har ikkje alltid vore eit omgrep, sjølv om det ofte blir framstilt slik. Vegen mellom Stryn og Måløy kom stykkevis og delt, og som ledd i kommunane sine lokale vegbehov. Først ut på 1900-talet vart det viktig å få ei sambandsline frå kysten og innover - og ut til kysten. Og først frå midten av 1960-åra vart riksvegrute 160 heitande riksveg 15.
Tettstaden Nordfjordeid ligg innerst i Eidsfjorden i Nordfjord. Den gamle handelsstaden på garden Gjerde er i dag ein del av sentrum i tettstaden. Hovudbygningen ligg med fasaden ut mot Eidsgata. Gjestgiveriet har hatt fleire namn opp gjennom tidene, det siste var Yris hotell.
På skulen sitt brevark frå 1900 står det: "Holmøy Arbeidsskule vert halden kvart Aar i sju Maana. Der lerast Husflid og Fagarbeide i Snedkring, Dreiing, Treskæring, Smede-, Metal-, Maler og Lakerarbeide, samt tvo Timar dagleg Undervisning i Tekning og Løysing av geometriske Tekneuppgåver".
I bygda Naustdal i Eid kommune ligg garden Løken, på austsida av utløpet til elva Hjalma. Garden var i mellomalderen sete for ei stormannsætt, og vart på byrjinga av 1700-talet sorenskrivargard. På 1960- og 1970-talet vart det gjort ein del restaureringsarbeid på hovudbygningen, og i 1974 vart garden kjøpt av dei noverande eigarane. Frå 1976 til 1996 heldt Leikvin Kultursenter til i hovubygningen.
"Elektrisiteten går no sin sigersgong over heile den siviliserte verda. Sjølv spreidde og avsidesliggjande bygdelag søkjer å skaffe seg dette lettvinte og ypparlege hjelpemiddelet." Slik stod det å lese i ei utgreiing som nemnda for bygging av kraftverk i Kviefossen utarbeidde for Eid kommune i august 1913. Den siviliserte verda heldt på å gjere sitt inntog på Eid.
På ei avkøyrsle mellom Midthjell og Lefdal står ein steinkross som skil seg ut frå liknande krossar i fylket. Han er ser ikkje heilt ferdig ut, og det er ein kopi oppsett i 1994. Originalen stod tidleg på 1800-talet langt uti sjøen, men vart i 1831 sendt til Historisk Museum i Bergen. Ei segn forklarer den merkelege plasseringa.
Like ved kyrkja på Stårheim står ein høg bautastein. På ei bronseplate er skrive kven støtta er reist til minne om og i tillegg er innhogd ein bispestav og eit sverd lagde i kross. Bygdefolket reiste steinen i 1960.
Eid kyrkje er ei langkyrkje i tre som ligg i enden av Eidsgata på Nordfjordeid. Kyrkja, som har 750 sitjeplassar, vart vigsla 29. oktober 1849 av biskop Peder C. H. Kjerschow. Arkitekten var handelsmann Claus Wiese frå Eid. Kyrkja erstatta ei korskyrkje i tre som vart riven i 1849, og er den femte kyrkja på staden. Eid kyrkje er soknekyrkje for Eid sokn og hovudkyrkje i Eid prestegjeld.
Sokneprest Schøning sette på slutten av 1880-talet fram ønske om ny altertavle i Eid kyrkje. Sidan 1849 hadde ein enkel forgylt trekross vore alterpryd. Sommaren 1892 var dagens altertavle på plass i kyrkja.
Kjølsdalen kyrkje er ei langkyrkje i tre. Kyrkja, som har 350 sitjeplassar, vart vigsla 13. september 1940 av biskop Andreas Fleischer. Kjølsdalen kyrkje er bygd etter gratis kopiar av riksarkitekt Crawfurd-Jensen sine teikningar til Hildrestrand kyrkje i Møre og Romsdal. Kyrkja er soknekyrkje for Kjølsdalen sokn, som i 1954 vart utskilt som eige sokn i Davik. I 1965 vart kyrkja overført til Eid prestegjeld i samband med kommunereguleringa.